Umowa adhezyjna – czym jest i co warto wiedzieć przed jej zawarciem?

Umowy adhezyjne, czyli zawierane przez przystąpienie, są coraz bardziej popularne i chętnie wdrażane przez duże firmy chcące uprościć proces sprzedaży swoich usług. Oznaczają jednak pewną asymetrię praw obu stron oraz ograniczone możliwości wpływania na kształt dokumentu. Wyjaśniamy definicję umowy adhezyjnej, podstawę prawną i najważniejsze regulacje ustawowe.

Umowa adhezyjna – definicja, cechy i przykłady

Umowa adhezyjna, nazywana umową przystąpienia, to szczególny rodzaj kontraktu, w którym warunki określa tylko jedna ze stron – świadcząca usługi. Jest zazwyczaj ekonomicznie silniejsza od drugiej strony umowy, a często występuje także z pozycji monopolisty. Typowym przykładem jest umowa między konsumentem a przedsiębiorcą oparta na ogólnych warunkach umów (OWU), wzorze umowy lub regulaminie. 

W sytuacji, gdy posługiwanie się wzorcem jest w danym rodzaju stosunków zwyczajowo przyjęte, dla jego skuteczności wystarczy, że druga strona może z łatwością dowiedzieć się o jego treści (np. regulamin wywieszony w miejscu zawierania umowy). Zasada ta nie dotyczy jednak umów zawieranych z konsumentami, z wyjątkiem drobnych, bieżących spraw życia codziennego (np. bilety komunikacji publicznej).

Dokument daje konsumentowi dwie możliwości działania:

• akceptacja warunków, co jest równoznaczne z przystąpieniem na wszystkich warunkach wskazanych przez przedsiębiorcę;
• rezygnacja z zawarcia umowy.

Co do zasady nie ma tu więc miejsca na negocjacje zapisów. Umowy adhezyjne co do zasady są powtarzalne. Przede wszystkim stosują je duże firmy i korporacje, które świadczą usługi na szeroką skalę. Podmiotom takim zależy na uproszczeniu funkcjonowania i automatyzacji procesów.

W związku z tym wszystkim klientom przedkładany jest ten sam wzór umowy, najczęściej uzupełniony o dodatkowe załączniki, takie jak regulamin korzystania z usług czy aktualny cennik.
Umowy adhezyjne, mające taki właśnie charakter, funkcjonują m.in. w przypadku:

• usług telekomunikacyjnych,
• usług telewizyjnych,
• ubezpieczeń (szczególnie samochodowych),
• dystrybucji energii elektrycznej oraz gazu ziemnego,
• najmie powierzchni handlowej w centrach handlowych,
• usługach edukacyjnych i udostępnianiu materiałów naukowych.

Jakie ryzyko wiąże się z zawarciem umowy adhezyjnej? 

Charakter umów adhezyjnych ułatwia dużym firmom i korporacjom prowadzenie sprzedaży i świadczenie usług. Ten rodzaj dokumentu dobrze zabezpiecza ich interesy i zapewnia bezpieczeństwo transakcji.

Dla drugiej strony umowy adhezyjnej przystąpienie na określonych warunkach może być mniej korzystne, bo nie przewiduje możliwości negocjowania zapisów. Przed jej podpisaniem umowy adhezyjnej należy dokładnie ją przeanalizować i przemyśleć, czy wszystkie warunki są akceptowalne. 

Przed podpisaniem umowy adhezyjnej:

• przeczytaj całą treść ze wszystkimi załącznikami,
• sprawdź, czy nie zawiera niedozwolonych postanowień i nie narusza zasad współżycia społecznego, 
• zweryfikuj, czy nie zawiera klauzul abuzywnych, czyli takich, które są sprzeczne z dobrymi obyczajami lub rażąco naruszają interesy jednej ze stron – sprawdź je w publicznym Rejestrze klauzul niedozwolonych prowadzonym przez Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów UOKiK.
• upewnij się, że treść jest dla Ciebie jasna i zrozumiała,
• zwróć uwagę na sposób i tryb dochodzenia roszczeń.

W razie jakichkolwiek wątpliwości skonsultuj się z doświadczonym prawnikiem lub nawet bezpośrednio z samą firmą świadczącą usługi.

Umowy adhezyjne w Kodeksie cywilnym – ochrona konsumenta

Przy umowie adhezyjnej co do zasady nie ma możliwości negocjowania warunków, które są narzucane przez jedną ze stron (zazwyczaj silniejszą ekonomicznie – np. bank, operatora). Prawo chroni tę słabszą na dwa sposoby:

• Kiedy umowa jest nieważna:

Oznacza to, że treść umowy musi być zgodna z:

1. naturą danego stosunku prawnego (np. nie można w umowie darowizny zapisać sprzedaży),
2. przepisami obowiązującego prawa,
3. zasadami współżycia społecznego (zdrowy rozsądek).
4. Jeśli umowa adhezyjna narusza te granice, z mocy prawa jest nieważna – może dotyczyć całości lub części zapisów.

• Kiedy klauzule nie obowiązują:

Sąd ocenia ich zgodność z dobrymi obyczajami w dniu podpisania umowy, uwzględniając treść i okoliczności (art. 385¹-² KC. Jeśli okaże się, że są nieuczciwe (rażąco naruszają Twoje interesy), w takim przypadku klauzule nie wiążą. Nie dotyczy to głównych świadczeń (np. jasnej ceny). Umowa nadal obowiązuje bez tej nieuczciwej klauzuli.
 

Firma musi udowodnić, że klauzula była indywidualnie negocjowana (art. 385⁴ KC).

Przepisy o klauzulach niedozwolonych stosuje się także do osób fizycznych zawierających umowę bezpośrednio związaną z działalnością gospodarczą, gdy z jej treści wynika, że nie ma ona charakteru zawodowego (np. na podstawie CEIDG).

Jeżeli podpisana przez Ciebie umowa adhezyjna zawiera niedozwolone zapisy (czyli tak zwane klauzule abuzywne), możesz skierować pozew do sądu przeciwko przedsiębiorcy lub zgłosić sprawę do Prezesa UOKiK w celu wszczęcia postępowania. Prezes UOKiK może nałożyć karę i nakazać usunięcie klauzul, a sąd może stwierdzić bezskuteczność samych niedozwolonych postanowień.